Kurdish Library

Danezana gerdûnî ya mafên mirov

Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov

 

DÎBAÇE

Herwekî nasina weqara ku bi hemû endamên malbata mirovî re heye û mafên wan ên wekhev ûn sabit bingehê azadî, dad û aþitiya cihanê pêk tîne,

Herwekî nenasîn û piçûkdîtina mafên mirov rê dan kirinên barbar ku wijdana mirovahiyê didin isyanê û avakirina cihaneke ku tê de ewê heyinên mirovî, di peyivîn û bawerkirinê de serbest bin, ji xof û belengaziyê rizgar bin wek xweziya bilindtirîn a mirov hate îlan kirin,

Herwekî bingehî ye ku mafên mirov ji alî rejîmeke hiqûqî ve bên parastin ji bo ku mirov mecbûr nemîne, wek çara dawîn, li dijî zorkari û zulmê rabe,

Herwekî teþwîqa pêþvebirina peywendiyên dostaniyê di navbera neteweyan de bingehî ye,

Herwekî gelên Neteweyên Yekbûyî di Destûrê de ji nû ve baweriya xwe ya bi mafên bingehî yên mirov, di nav weqar û rûmeta kesê mirovî de û di wekheviya mafên mêr û jinan de, dane zanîn û diyar kirine ku ew biryardar in ku arîkari bidin pêsveçûna civakî û bicihkirina mecalên çêtir ên jiyanê di nav serbestiyeke mestir de,

Herwekî dewletên endam qewl dane, ku bi hevkariya Teþkîlata Neteweyên Yekbûyî, riayeta gerdûnî û fiîlî ya mafên mirovî û azadiyên bingehî ewle bikin,

Herwekî têgihiþtineke hevbeþ a van maf û azadiyan ji bo bi temamî bicîhanîna vê teahudê ji giringiya bilindtirîn e,

Civîna Gelemperi vê Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov
wekî îdeala hevbeþ a ku hemû gel û hemû netewe dixwazin bighênê ji bo ku hemû kes û hemû organên civakê, ev Danezan timî di bîr de, bi hînkirin û hêvotinê bixebitin ku riayeta van maf û azadiyan pêþve bibin û bi tedbîrên berebereyî yên neteweyî û navneteweyî, nasîn û bicihanîna gerdûnî û fiîlî yên wan him di nav gelên dewletên endam bi xwe him di nav yên erdên ku li jêr hukmê wan de ne ewle bikin.

Bend 1

Hemû mirov azad û di weqar û mafan de wekhev tên dinyayê. Ew xwedî hiþ û þuûr in û divê li hember hev bi zihniyeteke bratiyê bilivin.

Bend 2

  1. Heryek, bê tu cihêyî, nemaze ya nijad, reng, zayend (cisn), ziman, ol, ramana siyasi an her ramana din, eslê neteweyî an civakî, serwet, zayîn an her rewþeke din, xwediyê hemû maf û hemû azadiyên ku di vê Danezanê de hatina daxuyankirî ye.
  2. Bi serde, ewê tu cihêyî neyê kirin ji ber statuya siyasî, hiqûqî an navneteweyi ya welat an erdê ku kesek jê tê, heke ev welat an erd serbixwe, li jêr dest, ne xweser (otonom) an li jêr her tahdîda din a serweriyê be an na.

Bend 3

Herkes xwedî mafê jiyan, azadî û ewleyiya þexsê xwe ye.

Bend 4

Ewê tukes di koletî an bindestiyê de neyê girtin; koletî û bazirganiya koleyan bi hemû teþeyên xwe ve qedexe ne.

Bend 5

Ewê tukes nebe tabiê þkence an ceza û muameleyên hov, namirovî an xirabker.

Bend 6

Herkes xwediyê mafê nasîna li hemû ciyan a þexsiyeta xwe ya hiqûyî ye.

Bend 7

Hemû mirov li ber qanûnan wekhev in û bê cihêyî xwediyê mafê parastineke wekhev a qanûn in. Hemû mirov li hemberî her cihêtiya ku vê Danezanê ihlal dike û li hemberî her navtêdana cihêtiyeke wilo xwediyê mafê parastineke wekhev in.

Bend 8

Herkes maf heye ku li hemberî kirinên ku mafên bingehî yên ku qanûna bingehî an qanûn jê re dinasin ihlal dikin, serî li mehkemeyên neteweyî yên selahiyetdar bixe.

Bend 9

Tukes nikare bi awayekî kêfî bê girtin, hebs an sirgûn kirin.

Bend 10

Herkes, di wekheviyeke temamî de, maf heye ku doza wî li ber mehkemeyeke serbixwe û bê alî bi awayekî adil û eþkere bê bihîstin ji bo diyarkirina maf û wacibên wî û ya her tawana curmî li dijî wî.

Bend 11

  1. Her kesê ku bi kirineke curmî tê tawanbar kirin bêrî tê hesibîn ta ku sûcê wî di mehkemeyek eþkere, ku hemû garantiyên ji bo parastina wî pêwist ewle kiribe, bi awayekî qanûnî were îsbat kirin.
  2. Tukes nayê ceza kirin ji ber kirin an nekirinên ku di gava pêkhatina xwe de li gora qanûna neteweyî an navneteweyî ne sûc bûne.

Bend 12

Nabe ku tukes bibe amanca têkilbûnên kêfî yên nav jiyana wî ya arizî, malbata wî, mala wî an nameyên wî, an ziyangihandina þeref û þana wî. Herkes xwediyê mafê parastina qanûn e li hemberî têkilbûn û ziyangihanên wilo.

Bend 13

  1. Mafê her kesi heye ku di nav tixûbên dewletekê de bi serbestî hatûçûnê bike û cihê mayîna xwe bibijêre.
  2. Herkes maf heye ku ji her welatî, yê wî bi xwe jî tê de, derkeve û vegere welatê xwe.

Bend 14

  1. Herkes maf heye ji ber zordestiyê li welatên din daxwaza penahê bike û bibe penabêr.
  2. Ev maf nikare bê xwastin ji bo taqîbatên bi rastî ji ber sûceke adî an ji ber kirinên dijî amanc û bingehên Neteweyên Yekbûyî.

Bend 15

  1. Herkes maf heye bibe xwediyê netewahiyekê (miliyetekê).
  2. Tukes nikare bi awayekî kêfi ne ji netewahiya xwe ne jî ji mafê netewahî guhartinê bête bêpar kirin.

Bend 16

  1. Ji temenê (emrê) balixiyê pê ve, mêr û jin, bê tu tahdîdên ji ber nijad, netewahî an olê, maf hene ku hev mehr bikin û malbatek deynin. Li hemberî zewacê, di domahiyê zewacê û di dema berdanê de ew xwedî mafên wekhev in.
  2. Mehr tenê bi erêkirina serbest û temamî ya jin û mêr dikare bête birrîn.
  3. Malbat hêmana xwezayî û bingehî ya civakê ye û xwedî maf e ku ji alî civak û dewletê ve bête parastin.

Bend 17

  1. Herkes maf heye ku bi serê xwe an tevî kesên din bibe xwedî mulk.
  2. Tukes nikare bi awayekî kêfi ji mulkê xwe bête bêpar kirin.

Bend 18

Herkes mafê azadiya fikr, wijdan û olê heye; azadiya ol an bawerî guhartin û azadiya ol û baweriya xwe bi tenê an bi hev re him eþkere him arizî, bi hînkirin, emel, îbadet û bicihanîna ayînan nîþandanê jî di nav vî mafî de ne.

Bend 19

Herkes mafê azadiya fikr û îfade heye; mafê ji ber ramanên xwe nehatin êþandin û herweha mafê bêî nasîna tu sînoran û bi her cure navgînan li agahdariyan û fikran gerîn, wan bi dest xistin û îfade û belavkirin dikevin nav vî mafî.

Bend 20

  1. Herkes mafê azadiya aramane civîn û komelê danînê heye.
  2. Tukes nikare bête mecbûr kirin ku bibe endamê komeleyekê.

Bend 21

  1. Mafê her kesî heye ku rasterast an jî bi riya nemînendeyên xwe yên bi serbestî helbijartî di hukûmeta welatê xwe de beþdar bibe.
  2. Herkes maf heye ku di mercên wekheviyê de ji xizmetên giþtî yên welatê xwe kelk (istifade) bigire.
  3. Viyana (îradeya) gel bingehê otorîteya hukûmetê ye; divê ku ev viyan xwe di helbijartinên durust ên ku di demên dewrî de, bi raya gerdûnî, wekhev û dengdana dijî an li gora awayeke hevrûmet a ku azadiya dengdanê ewle bike, xwe diyar ke.

Bend 22

Herkes, wekî endamê civakî, mafê ewleyiya sosyal heye; ew mafdar e ku bi riya xebata neteweyi û hevkariya navneteweyi û li gora tenzîm û hatiniyên her dewletê, doza bidestxistina mafên aborî, civakî û çandî yên ku ji bo weqara wî û geþbûna serbest a þexsiyeta wî ferz in, bike.

Bend 23

  1. Herkes mafê xebatê, serbest bijartina xebata xwe, þertên adil û musaîd ên xebatê û parastina li dijî bêkariyê heye.
  2. Herkes, bêî tu cihêyî, maf heye ku ji bo xebateke wekhev heqek wekhev bistîne.
  3. Herkesê ku dixebite mafê meaþek adil û têrker ê ku dikaribe ji wî û ji malbata wî re jiyaneke þayanê weqara mirovî ewle bike û heke pêwîst be bi îmkanên din ên parastina sosyal bê temam kirin, heye.
  4. Herkes maf heye ku ji bo parastina menfaetên xwe sendîka deyne û bikeve nav sendîkan.

Bend 24

Herkes mafê bihndan (istirahet) û demên serbest û nemaze tahdîdeke maqûl a dema xebatê û tatîlên dewri yên bi meaþ heye.

Bend 25

  1. Herkes mafê sewiyeke jiyanê ku têra ewlekirina saxî û rehetiya wî û ya malbata wî bike heye, nemaze ji bo xwarin, lixwekirin, mal, lênerîna tibbî, wisa jî ji bo xizmetên sosyal ên pêwîst û mafê ewleyiyê di rewþa bêkarî, nexweþî, seqetî, bîtî, pîrî an di rewþên din ên windakirina îmkanên xwe yên jiyanê ji ber sedemên dervayî viyana wî.
  2. Dêyîtî û zarotî mafên arikarî û lênêrîneke taybetî hene. Hemû zaro, çi yên di zewacê de bûyi çi yên dervayî zewacê, xwediyên eynî parastineke civakî ne.

Bend 26

  1. Herkes mafê hînbûnê heye. Divê ku hînbûn belaþ be qet nebe hînbûna destpêkî û bingehî. Divê ku hînbûna teknîk û meslekî bi firehî belav be û xwendina bilind bi wekhevîyeke temamî ji hemû kesan re, li gora þehrezayiya wan, vekirî be.
  2. Divê ku hînkirin geþkirina temamî ya þexsiyeta mirovî û xurtkirina siyaseta mafên mirovi û azadiyên bingehî amanc bigre. Divê ku ew arikarî bide têgihîþtin, musemeha û dostaniya nav hemû netewe û hemû komên nijadî an olî, wisa jî pêþveçûna çalakiyên Neteweyên Yekbûyî ji bo xwedîkirina aþîtiyê.
  3. Dê û bav xwediyê mafê pêþîkî ê bijartina cureyê hînbûna zarokên xwe ne.

Bend 27

  1. Herkes mafê bi serbestî beþdarbûna jiyana çandî ya civakê, ji huneran kelkgirtinê û beþdarbûna pêþveçûna zanistî û encamên wê heye.
  2. Herkes mafê parastina menfaetên manewi û maddî yên ku ji ber berhema zanistî, edebî û hunerî ya ku ew bi xwe çêkerê wê ye heye.

Bend 28

Mafê her kesî yê ji bo nîzameke civakî û navneteweyî ya wisan heye ku maf û azadiyên di vê Danezanê de berpêþkirî bikaribin tê de bi temamî bêne cih.

Bend 29

  1. Herkes erk (wezîfe) hene li hember civakê, ya ku tenê tê de geþbûna serbest û temamî ya þexsiyeta wi mimkin e.
  2. Di bikaranîna maf û azadiyên xwe de heryek tenê bi hukmên ku qanûn tenê ji bo ewlekirina nasîn û qedrê maf û azadiyên kesên din û ji bo bicihanîna xwastiniyên rast ên exlaq, pergala giþtî û refeha gelemper di civakeke demokratîk de daniye, tê tahdîd kirin.
  3. Ev maf û azadî, di tu rewþê de, nikarin li dijî amanc û bingehên Neteweyên Yekbûyî bên bi kar anîn.

Bend 30

Tu hukmekî vê Danezanê nikare bê tefsîr kirin wekî ku tu maf dide dewletekê, komekê û kesekî ji bo kirina karekî an pêkanîna kirinekî ku rakirina maf û azadiyên ku tê de hatine berpêþ kirin amanc bigre.

 

Ji Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov, Institut Kurde de Paris, 1989, 96 r.

 
© Kitêbxaneya Kurdî

04-12-2000